Borgen, states en havezathes

Borgen, states en havezathes vormen samen een uniek netwerk van adellijke huizen in Nederland, dat je als liefhebber van erfgoed en landschap eigenlijk minstens één keer in je leven gezien moet hebben. Terwijl je door de provincies reist, merk je al snel dat elke streek zijn eigen woord, sfeer en bouwstijl heeft, maar dat overal hetzelfde gevoel van geschiedenis en rust in de lucht hangt.

Borgen, states en havezathes in het Nederlandse landschap

Wie de kaart van Nederland bekijkt, ziet verspreid door het land kastelen, buitenplaatsen en landgoederen liggen. Toch vallen vooral borgen, states en havezathes op, omdat ze zo sterk verbonden zijn met hun eigen regio. In Groningen duiken de borgen op in het open kleilandschap, in Friesland liggen de states en stinzen verscholen tussen singels en stinzenplanten, terwijl in Drenthe en Overijssel de havezathes als adellijke ankerpunten in het coulisselandschap liggen. Deze variatie maakt een rondreis langs borgen, states en havezathes bijzonder afwisselend.

Historisch gezien waren borgen, states en havezathes niet alleen comfortabele woonhuizen, maar ook machtscentra. Ze boden bescherming, gaven toegang tot de ridderschap of vormden het hart van een heerlijkheid. Tegenwoordig zijn veel van deze huizen opengesteld als museum, hotel, restaurant of wandelbestemming, waardoor je de geschiedenis heel direct kunt ervaren.

Borgen, states en havezathes in Noord-Nederland

Groningen – Borgen

Groningen is de provincie waar de term borg thuishoort. Deze adellijke huizen zijn vaak omgeven door grachten, lanen en boomgaarden.

Voorbeelden:
• Menkemaborg (Uithuizen)
• Fraeylemaborg (Slochteren)
• Verhildersum (Leens)
• Allersmaborg (Ezinge)

Friesland – States en stinzen

In Friesland vind je states en stinzen. Een stins was oorspronkelijk een verdedigbaar stenen huis, terwijl een state later meer het karakter van een landhuis kreeg.

Voorbeelden:
• Dekemastate (Jelsum)
• Martenastate (Koarnjum)
• Poptaslot / Heringastate (Marsum)
• Uniastate (Beetgum)

Drenthe – Havezathes

Drenthe vormt een overgangsgebied met verschillende havezathes die vaak uitgroeiden tot landgoederen.

Voorbeelden:
• Oldengaerde (Dwingeloo)
• Huis te Echten (Echten)
• Havezate Mensinge (Roden)
• Huis Overcingel (Assen)

Oost-Nederland: havezathes en adellijke landgoederen

Overijssel – Havezathes

In Overijssel gaven havezathes toegang tot de ridderschap. Veel ervan liggen in het Twentse en Sallandse landschap.

Voorbeelden:
• Singraven (Denekamp)
• De Havixhorst (De Wijk, net over de grens)
• Het Nijenhuis (Heino)
• Havezate Het Everloo (Rossum)

Gelderland – Kastelen en havezathes

In Gelderland lopen de begrippen kasteel, landgoed en havezate in elkaar over.

Voorbeelden:
• Kasteel Doorwerth (Doorwerth)
• Huis Bergh (’s-Heerenberg)
• Kasteel Ruurlo (Ruurlo)
• Havezate Camphuysen (Vorden)

Utrecht – Ridderhofsteden

Utrecht kent een eigen categorie: de ridderhofsteden, adellijke huizen met officiële erkenning.

Voorbeelden:
• Ridderhofstad Rhijnauwen (Bunnik)
• Ridderhofstad Gunterstein (Breukelen)
• Ridderhofstad Den Engh (Vreeland)

West-Nederland: buitenplaatsen naast borgen, states en havezathes

In West-Nederland vind je vooral Hollandse buitenplaatsen, die qua sfeer verwant zijn aan borgen, states en havezathes.

Noord-Holland

Voorbeelden:
• Muiderslot (Muiden)
• Kasteel Radboud (Medemblik)
• Buitenplaats Beeckestijn (Velsen-Zuid)
• Landgoed Duin & Kruidberg (Santpoort)

Zuid-Holland

Voorbeelden:
• Kasteel Duivenvoorde (Voorschoten)
• Landgoed Clingendael (Den Haag)
• Kasteel Keukenhof (Lisse)
• Slot Teylingen (Voorhout)

Zeeland

Zeeland heeft minder adellijke huizen door oorlogen en overstromingen, maar enkele bijzondere locaties zijn bewaard.

Voorbeelden:
• Slot Haamstede (Burgh-Haamstede)
• Kasteel Westhove (Oostkapelle)
• Slot Moermond (Renesse)

Brabant en Limburg: kastelen als verwanten van borgen, states en havezathes

Noord-Brabant

Voorbeelden:
• Kasteel Heeswijk (Heeswijk-Dinther)
• Kasteel Helmond (Helmond)
• Landgoed Bouvigne (Breda)
• Kasteel Stapelen (Boxtel)

Limburg

Voorbeelden:
• Kasteel Hoensbroek (Hoensbroek)
• Kasteel Arcen (Arcen)
• Kasteel Terworm (Heerlen)
• Kasteel Eijsden (Eijsden)

Praktische tips voor een route langs borgen, states en havezathes

Een van de leukste manieren om borgen, states en havezathes te ontdekken, is door een thematische route te plannen. In Noord-Nederland kun je bijvoorbeeld een meerdaagse tocht maken langs Groningse borgen, Friese states en Drentse havezathes. Veel locaties zijn aangesloten bij organisaties als sKBL of regionale erfgoedstichtingen, die actuele informatie geven over openingstijden, rondleidingen en evenementen.

Let bij het plannen van je bezoek op seizoenen. In het vroege voorjaar zijn de stinzenplanten rond Friese states op hun mooist, terwijl de parken rond borgen, states en havezathes in de zomer juist uitnodigen tot lange wandelingen. In de herfst zorgen verkleurende lanen en mistige weilanden voor een bijna schilderachtige sfeer. Veel huizen organiseren bovendien speciale activiteiten, zoals rondleidingen, concerten of streekmarkten.

Reis je met kinderen, dan zijn borgen, states en havezathes vaak verrassend toegankelijk. Veel locaties hebben speurtochten, kinderrondleidingen of speelnatuur in het park. Combineer een bezoek aan een huis met een picknick in het park of een korte wandeling door het omliggende landschap.

Persoonlijke indruk van borgen, states en havezathes

Uit eigen ervaring kan ik vertellen dat een vroege ochtendwandeling rond een Groningse borg of Friese state iets bijna tijdloos heeft: de stilte, het kraken van grind onder je schoenen en het zicht op een huis dat al eeuwenlang over hetzelfde landschap uitkijkt, maken dat je je heel even onderdeel voelt van een veel groter verhaal.

Juist die combinatie van geschiedenis en landschap maakt borgen, states en havezathes zo aantrekkelijk voor een korte vakantie of weekendje weg. Je kunt de dag beginnen met een bezoek aan een huis, daarna een rondje fietsen langs boerderijen en dorpen, en afsluiten op een terras in een nabijgelegen stad.

FAQ over borgen, states en havezathes

Wat is het verschil tussen borgen, states en havezathes?
Borgen zijn Groningse adellijke huizen, vaak ontstaan uit versterkte steenhuizen. States en stinzen vind je in Friesland, waarbij stinzen oorspronkelijk verdedigbare huizen waren en states later meer de rol van landhuis kregen. Havezathes komen vooral in Overijssel en Drenthe voor en gaven hun eigenaar toegang tot de ridderschap.

Waar kan ik borgen, states en havezathes bezoeken?
In Groningen zijn Menkemaborg en Fraeylemaborg bekende voorbeelden. In Friesland kun je verschillende states bezoeken via routes van regionale erfgoedorganisaties. In Drenthe en Overijssel zijn havezathes als De Havixhorst, Oldengaerde en Huis te Echten publiek toegankelijk.

Zijn borgen, states en havezathes geschikt voor kinderen?
Ja, veel locaties bieden kindvriendelijke activiteiten, zoals speurtochten, korte rondleidingen en ruime parken om in te spelen.

Wanneer is de beste tijd om borgen, states en havezathes te bezoeken?
Het voorjaar is ideaal voor stinzenplanten rond Friese states, terwijl de zomer zich goed leent voor lange wandelingen en fietstochten. In de herfst zorgen verkleurende bomen voor een sfeervolle ervaring.

Hoe vind ik meer informatie over borgen, states en havezathes?
Voor actuele en betrouwbare informatie kun je terecht bij organisaties als sKBL, Stichting Staten en Stinzen en regionale erfgoedstichtingen.

Bronnen

Share