Laatste update 19/12/2025 door Redactie
In 1942 besloot de Duitse bezetter dat metalen zoals koper, tin, lood en nikkel moesten worden ingeleverd voor de oorlogsindustrie. Ook kerkklokken vielen onder deze regel. In de herfst van dat jaar begon een grootschalige klokkenroof. Meer dan 6.500 klokken uit kerktorens en carillons verdwenen. Het land werd stil omdat het vertrouwde geluid van de klokken wegviel. Het Klokkenschip van Urk speelde hierin een rol van verzet.
De uitvoering van deze diefstal lag in handen van P.J. Meulenberg, bijgenaamd “Klokken-Peter”. Hij zette honderden arbeiders in die verspreid over het land klokken uit torens takelden. Dorpsbewoners konden vaak alleen machteloos toekijken.
Symboliek en verzet
Voor veel mensen waren klokken meer dan metaal. Ze stonden symbool voor geloof, gemeenschap en hoop. Het verdwijnen van hun geluid werd ervaren als een groot verlies. In Groningen werd bij weggenomen klokken van de A‑kerk een boodschap achtergelaten: “Wie met Gods klokken schiet, wint de oorlog niet.” Zulke teksten benadrukten dat klokken een diepere betekenis hadden.
Monumentale klokken
Voor de oorlog was een lijst opgesteld met monumentale klokken die gespaard moesten blijven. Deze klokken kregen een witte “M” als merkteken. Toch verdwenen er ook M‑klokken. Een uitzondering was de klok van het Kerkje aan de Zee in Urk, gegoten in 1461, die behouden bleef.
De Bethelkerk in Urk verloor haar klok. In 1947 werd een nieuwe geplaatst met een inscriptie die verwees naar het verlies door de Duitse bezetter en de dankbaarheid voor de terugkeer van een klok na de oorlog. Het kleinere Bethelklokje uit 1870 wist de oorlog te overleven en is nu te zien in het museum van Urk.
Opslag en transport
De geroofde klokken werden opgeslagen in Giethoorn en Leerdam. In 1944 wilden de Duitsers deze waardevolle klokken alsnog naar Duitsland vervoeren om ze om te smelten. Het klipperschip Hoop op Zegen uit Dordrecht werd gevorderd. De oorspronkelijke schipper J. van Dijk weigerde mee te werken en verliet zijn schip. Een vervanger nam zijn plaats in.
Het schip vertrok richting Emden maar strandde in januari 1945 samen met andere schepen op de zandbank De Vormt bij Urk. Acht schepen konden worden losgetrokken maar drie bleven vastzitten waaronder het klokkenschip.
Sabotage en redding van het Klokkenschip van Urk
Tijdens de stranding speelde de Urker vuurtorenwachter Jacob Schraal een belangrijke rol. Hij doofde de noodverlichting van de vuurtoren waardoor berging bemoeilijkt werd. Tegelijkertijd verwijderde Fokke Hoekman borgpinnen van de luiken en gooide deze overboord. Hierdoor kon het schip niet meer worden geopend en bleef de lading veilig.
Pas na de oorlog, in de zomer van 1945, werden de klokken geborgen. In totaal kwamen 226 klokken en 145 klepels boven water. Ze werden tijdelijk opgeslagen op het strand bij de Westhaven van Urk en later met het schip Eben Haëzer naar Amsterdam vervoerd. Daar werden ze teruggebracht naar hun rechtmatige eigenaren.
Welke klokken zaten in het Klokkenschip van Urk
In totaal kwamen 226 klokken en 145 klepels boven water. Er bestaat een officiële inventarislijst van de klokken die in 1945 uit het klokkenschip bij Urk zijn geborgen. Het gaat om 226 klokken en 145 klepels, afkomstig uit kerken verspreid door heel Nederland. De volledige lijst is bewaard in het Flevolands Archief en is daar raadpleegbaar. Hoewel de volledige lijst zeer uitgebreid is, enkele bekende voorbeelden:
- Urk
- Bethelkerk (Bethelklokje uit 1870). Nu in het Museum Het Oude Raadhuis te zien .
- Kerkje aan de Zee (klok uit 1461, behouden gebleven)
- Groningen
- Klokken uit de A‑kerk en andere kerken in de stad Groningen
- Friesland
- Noord-Holland
- Hoeksche Waard (Zuid-Holland)
- Overijssel en Gelderland
- Leerdam en Giethoorn
Na de berging in de zomer van 1945 werden de klokken tijdelijk opgeslagen in de haven van Urk.
Vervolgens zijn ze teruggebracht naar hun oorspronkelijke eigenaren, zodat veel kerken hun klokken na de oorlog weer konden luiden. Onder de geredde exemplaren bevonden zich ook zogenoemde M‑klokken, die al voor de oorlog als monumentaal waren aangemerkt.
Het einde van het Klokkenschip van Urk
In de winter van 1963‑1964 werd het wrak van het klokkenschip definitief gesloopt. Het ijzer werd naar Urk gebracht en verkocht. Voor de arbeiders leverde dit een bescheiden maar waardevolle beloning op.
Het lot van schipper Van Dijk
Schipper Van Dijk verloor zijn schip en inkomen. Hij kreeg een kleine uitkering en er werd geprobeerd hem via een fonds te helpen aan een nieuw schip. Het fonds bracht echter weinig geld op. Toch bleef zijn naam verbonden aan de redding van honderden klokken.
In Poortugaal is in de Hervormde Kerk een gedicht aangebracht dat zijn moed herdenkt. Het gedicht, geschreven door A. van Zanten, prijst Van Dijk als held die zijn schip opofferde om de klokken te redden.
Bezoek aan Urk
Wie meer wil weten over deze geschiedenis kan terecht in het Museum Het Oude Raadhuis in Urk. Het museum toont onder andere het Bethelklokje en andere herinneringen aan de oorlog. Adres: Wijk 2 nr. 2, 8321 EP Urk
Openingstijden: dinsdag tot en met zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur
Entreeprijs: volwassenen €5, kinderen €2,50 [2025]
Bereikbaarheid: Urk is bereikbaar via de A6, afslag Emmeloord. Parkeren kan in het centrum op loopafstand van het museum. Met het openbaar vervoer reis je via station Lelystad of Kampen naar Urk met de bus.
Daarnaast is het Kerkje aan de Zee een bezienswaardigheid. Deze kerk uit de 15e eeuw staat aan de haven en is vrij toegankelijk. Het is een geliefde plek voor toeristen die de sfeer van het oude vissersdorp willen ervaren.
Urk als bestemming
Urk biedt naast deze historische plekken ook een levendige haven, een strand en wandelroutes langs de kust. Het dorp combineert cultuur en natuur en is daardoor een aantrekkelijke bestemming voor toeristen die meer willen leren over de Tweede Wereldoorlog en tegelijk willen genieten van het landschap. Lees onze pagina met bezienswaardigheden op Urk.
Conclusie
Het verhaal van het klokkenschip en de klokkenroof laat zien hoe belangrijk klokken waren voor de Nederlandse samenleving. Ze stonden symbool voor geloof, gemeenschap en vrijheid. Dankzij moedige inwoners, schippers en arbeiders bleven honderden klokken behouden. Urk en omgeving bieden vandaag de dag de kans om deze geschiedenis van dichtbij te beleven.
